Logo
|
Friday 19th July 2024
Logo

epaper

मेरूदण्डको ट्युमर कति खतरनाकः संकेत, लक्षण, उपचार र पुनःस्र्थापना

बेनाइन ट्युमरले मेरूदण्डको हड्डी कमजोर बनाउन सक्छ



प्रा.डा. दिपक श्रेष्ठ, वरिष्ठ अर्थोपेडिक स्पाइन सर्जन

सर्लाहीका ३२ वर्षीय एक पुरुष डेढ वर्षदेखि अत्याधिक कम्मर दुख्ने समस्या लिएर गत माघमा धुलिखेल अस्पताल पुगेका थिए । उनमा कम्मर दुखाइसँगै पिसाब र कब्जियतको समस्या थियो । दुखाइ कम गर्न पेन किलर खाने गर्थे । एकपटक भारतमा जाँच गर्दा डाक्टरले ढाडमा मासु पलाएकाले ठुलो अस्पतालमा उपचारका लागि जान सुझाव दिएपछि उनी अस्पताल आएका रहेछन् । उनमा अत्याधिक ढाड दुख्ने, दिसा गर्न गाह्रो, तारन्तार पिसाब लाग्ने, पिसाबको धारा सानो र पिसाब पुरै ननिथ्रिने समस्या थियो । सिटी स्क्यान र एमआरआई गर्दा ढाडको तल्लो र मलद्वारको पछाडी भागको स्याक्रम बोनमा ‘कोरडोमा’ ट्युमर पत्ता लाग्यो । त्यहाँ रहेको १७ सेन्टिमिटर लम्बाइ र २.७ केजी तौल भएको ट्युमर निकाल्न सफल भयौं । जुन शल्यक्रिया गर्दा २४ घण्टा लागेको थियो । हाल ति बिरामी हिँड्नसक्ने भएका छन् । पैतला अलि लुलो छ । घाउ निको भइसकेको छ । उनी अस्पतालमा उपचारपछि पुनःस्र्थापनाका लागि डिस्चार्ज भइसकेका छन् ।

कोरडोमा ट्युमर एक दुर्लभ ट्युमर मानिन्छ । कोरडोमा ट्युमरको शल्यक्रिया गर्दा थोरै ट्युमर पनि लिक भएमा पनि पुनः ट्युमर फैलिन सक्छ । त्यसैले यसमा होसियारी अपनाउनुपर्छ ।


यसरी शरीरले नयाँ कोष बनाउने र पुरानो कोष मास्दै जाने नियमित प्रक्रियामा अवरोध सृजना भएपछि कोषहरू निरन्तर बढ्न थाल्छन् । त्यसले ट्युमरको रूप लिन्छ । प्रायः म्यालिग्नेन्ट र बेनायन गरी ट्युमर दुई प्रकारका हुन्छन् । चाँडै शरीरभर फैलिएर ज्यानलाई खराब पार्ने खालका ट्युमरलाई ‘म्यालिग्नेन्ट ट्युमर’ भनिन्छ । तर बेनायन ट्युमर म्यालिग्नेन्टको तुलनामा कम खराब मानिन्छन् ।


मेरुदण्डको ट्युमर के हो ?
मेरूदण्ड (स्पाइन) को ट्युमर भन्नाले हड्डी, स्पाइनल कर्डसँग सम्बन्धित हुन्छन् । त्यस्तै शरीरको अन्य भागमा भएका ट्युमर फैलिएर पनि मेरुदण्डमा बसेको हुनसक्छ । जस्तैः थाइराइड, फोक्सो, आमाशय, आन्द्रा आदिका ट्युमरहरू मेरूदण्डमा फैलिन सक्छन् ।


खतराको संकेत

प्रायःजसो मेरूदण्डको ट्युमर वेनायन हुन्छन् । तर मेरूदण्डको कोन्ड्रो सार्कोमा र ओस्टियो सार्कोमा ट्युमर ज्यानै खराब पार्ने प्रकारका म्यालिग्नेन्ट ट्युमर हुन् । यी ट्युमर ढाडको कुरकुरे हड्डी वा हड्डीबाट विकास भएका हुन्छन् । केही वर्ष अघिसम्म यी ट्युमरबाट हुने मृत्युदर करिब ७० प्रतिशतसम्म थियो । अहिले अत्याधुनिक शल्यक्रिया, केमोथेरापीलगायतका कारण करिब ५० प्रतिशतमा झर्न सफल भएको छ । बेनाइन ट्युमरले मेरूदण्डको हड्डी कमजोर बनाउनसक्छ ।

कहिलेकाहीँ स्पाइनल कर्डको झिल्ली वा स्पाइनल कर्डबाट पनि ट्युमर पलाउनसक्छ । कहिलेकाहीँ रक्त क्यान्सरको ट्युमर फैलिएर स्पाइनल कर्डमा गएर टाँसिएर बसेको हुनसक्छ । जसले नसालाई थिच्न पनि सक्छ । साथै हड्डीभित्रको बोनम्यारोको ट्युमर पनि हुनसक्छ । साधारण ढाडको दुखाइ नदुख्ने औषधि सेवन गरिसकेपछि वा आराम गरेपछि ठिक हुन्छ । तर मेरूदण्डको ट्युमरले भएको ढाडको दुखाइ धेरैदिनसम्म नदुख्ने औषधि सेवन गर्दा पनि कम हुँदैन ।

ढाडको दुखाइ तल वा माथितिर सर्दै जाने, दुखेर निद्राबाट व्युँझाउने, शारीरिक तौल घट्ने, दिसापिसाब नियन्त्रण नहुने, पिसाबको धारा सानो हुने, पिसाब रोक्न नसक्ने, चाहेको बेला पिसाब फेर्न नसक्ने र पिसाब चुहिने समस्या रेड फ्ल्याग साइनको रूपमा लिइन्छ । ६० वर्ष नाघेको मानिसमा यस किसिमको दुखाइ छ भने ट्युमर हो की होइन भन्नेकुरा पत्ता लगाउनु अनिवार्य हुनसक्छ । मेरूदण्डको ट्युमरको दुखाई कहिलेकाँही हड्डीको संक्रमणबाट हुने दुखाईसँग पनि मेल खानसक्छ ।

उपचार

अधिकांश स्पाइनल कर्डको ट्युमर औषधिले निको हुँदैन । धेरैजसो ट्युमरलाई कुनै न कुनै प्रकारको शल्यक्रिया आवश्यक पर्छ । त्यो भन्दा पहिला ट्युमरको प्रकार पत्ता लगाउनुपर्दछ । यसका लागि रगतको जाँच, एक्स–रे, सिटी स्क्यान, एमआरआई, पेट स्क्यान र बोन स्क्यानको जरूरत पर्छ । धेरैजसो अवस्थामा वायप्सी गर्नुपर्ने हुन्छ । ट्युमर फैलिसकेको अवस्थामा ठुलो सर्जरी गरिदैन । यो चौथो स्टेजको ट्युमर भएकाले जीवन सहज बनाउने किसिमको उपचार गर्नुपर्छ । केही मेरूदण्डको ट्युमरहरूमा किमोथेरापी र विकिरण थेरापीको पनि आवश्यकता हुनसक्छ ।

बेनाइन ट्युमरमा शल्यक्रियापश्चात् सामान्य जीवनयापनमा फर्काउन सकिन्छ । ढाडको ट्युमर निकालिसकेपछि ढाड कमजोर हुने भएकाले रडहरू राखेर बलियो बनाउनुपर्छ । धेरैजसो ढाडका ट्युमर ज्यानलेवा हुँदैनन् । मानिसहरू ट्युमरको प्रारम्भिक लक्षणमा वेवास्ता गर्दछन् र नसाको लक्षण नदेखिएसम्म चिकित्सककहाँ पुग्दैनन् ।


पुनःस्र्थापना

दुखाइ कम गर्न, शल्यक्रिया अघि र पछि मांसपेशीको तागत पुनःप्राप्त गर्न फिजियोथेरापी अपरिहार्य हुन्छ । बिरामी हिँड्न, मांसपेशीको ताकत र मोबिलिटी पुनःप्राप्त गर्न फिजियोथेरापी आवश्यक पर्छ । नसा नै बिग्रिएर खुट्टा प्यारालाइसिस भइसकेको बिरामीलाई छुट्टै पुनःस्थापनाको जरूरत पर्छ । । शल्यक्रियापछि पनि बिरामी चिकित्सकको निगरानीमा निरन्तर रहनुपर्छ । कुनै प्रकारको ट्युमरहरू भविष्यमा पुनः पलाउन सक्दछ । समयमा नै यसको पहिचान गर्न सकेमा उपचार शुरू गर्न सकिन्छ र हुनसक्ने खतरालाई रोक्न वा कम गर्न सकिन्छ ।
(लेखक धुलिखेल अस्पतालमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्